Od kategorii klasycznych do rozmytych. Od filozofii starożytnej do kognitywistyki.

Druga część tegorocznych zajęć z filozofii była poświęcona pytaniu „czym jest x?”. Nie wydaje się ono może bardzo głębokie i filozoficzne, ale w rzeczywistości dla wielu kwestii jest wręcz fundamentalne. Bez odpowiedzi na nie nie odróżnialibyśmy psów od kotów, a każda dyskusja musiałaby prowadzić do konfliktu.

Sokrates, Platon, Arystoteles

Punktem wyjścia dla naszych rozważań była filozofia Sokratesa. Sama jego metoda filozofowania polegała na zadawaniu pytania „czym jest…?” w odniesieniu do pojęć takich jak „sprawiedliwość” czy „męstwo”. Odpowiedzi, jakich udzielali mu jego rozmówcy świadczyły o tym, że określenie istoty takich pojęć jest niezwykle trudne. Wydaje nam się, że dla każdego przedmiotu i zjawiska mamy osobną opisaną szufladkę, ale kiedy do nich zaglądamy, okazuje się, że nie jesteśmy w stanie powiedzieć, co i dlaczego tam wrzuciliśmy.

Potwierdził to Platon, rozszerzając pytanie „czym jest x?” na przedmioty konkretne. Na pewno wszyscy pamiętają z lekcji nasze zmagania z definicją krzesła: jak opisać ten przedmiot, w taki sposób, by definicja objęła tylko to, co rzeczywiście nazywamy krzesłami – a nie fotele i kanapy – i wszystko, co tak nazywamy – łącznie z krzesłami ‚dizajnerskimi’, mocno różniącymi się od mebli, na których zwykle siedzimy.

Prezentacja o Sokratesie i Platonie

To, co chcieliśmy zrobić, Arystoteles opisałby jako próby podania cech esencjalnych krzeseł – cech takich, bez których krzesła przestałyby być krzesłami. Opracowanie listy takich własności pozwala stworzyć kategorię klasyczną (lub arystotelesowską), do której należeć będzie wszystko i tylko to, co posiada każdą z wymienionych cech. Do kategorii takich klasyfikuje się przedmioty, które mają określoną definicję. Wszystko, co w ogóle istnieje albo jest elementem takiej kategorii, albo nie: pozostaje wewnątrz tego worka lub poza nim. Sama taka kategoria zaś, ma ściśle i sztywno wyznaczone granice.

Jest to sposób kategoryzowania przedmiotów, którego oczekujemy od nauki. Na jej gruncie nie ma miejsca na wieloznaczność i nieostrość terminów. Jednak, jak pokazują badania, naturalny dla człowieka sposób kategoryzowania jest inny:

Wittgenstein i kognitywiści

Ludwig Wittgenstein (naprawdę dopiero on, po dwóch tysiącach lat?!) zauważył, że posiadanie przez wszystkie przedmioty określane jedną nazwą (czyli tworzące jedną kategorię) tego samego zestawu cech esencjalnych w praktyce nie jest podstawą do łączenia ich w jedną kategorię. Podał przykład kategorii GRA: jaki wspólny zbiór cech mają wszystkie i tylko przedmioty określane tą nazwą?

Trudno jest zbudować taką definicję gry, która pasowałaby do każdej aktywności, którą określamy tym słowem. Dlatego Wittgenstein zaproponował inny sposób kategoryzacji, oparty na podobieństwie rodzinnym. Do danej kategorii włączamy te przedmioty, które są wystarczająco podobne do któregoś z wcześniej do niej włączonego. Cechy, pod względem których to podobieństwo zachodzi mogą być różne. Zatem nie chodzi tu o zbiór cech esencjalnych, lecz o podobieństwo rodzinne do – jak określa się ten wzorcowy przedmiot – prototpu.

Kognitywiści nazwali tak utworzone kategorie rozmytymi (lub radialnymi). Nazwa ta wskazuje na fakt, że granice kategorii (w przeciwieństwie do granic kategorii klasycznych) nie są ściśle wyznaczone, lecz rozchodzą się stopniowo coraz dalej od centrum, jak koła na wodzie. W obrębie kategorii mamy zaś lepsze (centralne) i gorsze (peryferyjne) przykłady ich elementów. Na przykład centralnymi (typowymi) przedstawicielami kategorii PTAK są wróbel i kos, a peryferyjnymi (nietypowymi) pingwin, kiwi i struś – nie latają i mają nietypowe dla ptaków rozmiary (struś) albo zachowania (poruszanie się pod wodą ze sprawnością ryby – pingwin).

Prezentacja o różnych sposobach kategoryzacji

Po omówieniu tego nieklasycznego (choć naturalnego dla ludzi) sposobu kategoryzacji, wróciliśmy do koncepcji klasycznej i przyjrzeliśmy się uważniej definicjom:

Definicje i błędy w definiowaniu

Nauka o definicjach to rozległa dziedzina, z której wybraliśmy tylko kilka podstawowych informacji.

Rodzaje definicji ze względu na ich rolę w języku:

  • Sprawozdawcze (zdają sprawę z tego, jak jakieś pojęcie jest lub było rozumiane np. „Świekra to matka męża”)
  • Projektujące (określające jak należy rozumieć nowo wprowadzone do języka pojęcie, np. w momencie, gdy tworzyła tę definicję Maria Skłodowska Curie: „Polon jest to pierwiastek o następujących właściwościach…” lub jakie ściśle określone rozumienie ma mieć jakieś nieostre pojęcie potoczne w danym dokumencie, czasie, sytuacji itp. np. „W polskim prawie ‚pełnoletni’ oznacza…”)

Budowa definicji

  • Definiendum – to, co definiowane
  • Łącznik definicyjny – najczęściej „(jest) to”
  • Definiens – to, co definiuje

W definicji klasycznej (stworzonej przez Arystotelesa) definiens składa się z najbliższego rodzaju (genus proximum) i różnicy gatunkowej (differentia specifica), a definiendum to gatunek (species)

Najczęstsze błędy w definicjach

  • Ignotum per ignotum (nieznane przez nieznane)
  • Idem per idem (to samo przez to samo; błędne koło)
  • Definicja za wąska
  • Definicja za szeroka

Prezentacja o definicjach

Podsumowanie

Podobnie, jak w przypadku poprzedniego vilozoficznego modułu, którego tematem były poczukiwania arché, tak i tym razem odbyliśmy podróż w czasie obejmującą ponad dwa tysiące lat. Zbadaliśmy przeciwstawne odpowiedzi na pytanie „czym jest x?”: klasyczną, która mówi, że x-em jest to, czemu przysługuje zbiór cech esencjalnych definiujący x-y oraz nieklasyczną, według której x-em jest to, co dostatecznie przypomina typowego x-a. Pierwsza metoda kategoryzowania jest sztuczna, druga naturalna (w tym sensie, że istoty ludzkie bez przygotowania formalno-logicznego używają raczej jej). Ale formalny opis pierwszej był wcześniejszy chronologicznie – co może dziwić: dlaczego najpierw stworzyliśmy opis wyidealizowany i trudny do zrealizowania, a dopiero dużo później ten, który rzeczywiście odpowiada naturalnym procesom zachodzącym w umyśle?

Ale to już pytanie na inną okazję.

# Kreatywne post scriptum

Operacje intelektualne przeprowadzane na kategoriach stanowią ważny element zdolności twórczych. Edward Nęcka wręcz opisuje twórczość jako zmianę pojęciową, a wśród działań prowadzących do twórczych efektów wymienia następujące:

  • otwarcie granic kategorii
  • poszerzenie pola znaczeniowego
  • redefinicja obiektu (redukcja kategorialna)
  • synteza pojęciowa
  • zmiana kontekstu
  • “rewolucja pojęciowa”

Sądzę, że każde z nich można opisać, jako grę z dwoma sposobami kategoryzacji, które poznaliśmy: zaczynamy od ścisłych definicji i nienaruszalnych granic kategorii i stopniowo zaczynamy pozwalać sobie na widzenie granic jako nieszczelnych, a zestawów cech esencjalnych jako naruszalnych. Kategorie mogą się zacząć mieszać, a w ich obręb mogą zacząć wchodzić elementy dotychczas pozbawione prawa wstępu.

Wśród zadań, które rozwiązywaliśmy na lekcji zwłaszcza jedno (ostatnie) polegało na takim nieortodoksyjnym podejściu:

Należało włączyć podane przedmioty do danej kategorii, poprzez znalezienie takich cech, które są wspólne im i prototypowemu (przykładowemu) elementowi kategorii. Prototypem był na przykład pociąg, a kategorią – pojazd. Jakie cechy (takie, które czynią pociąg pojazdem, a nie zupełnie dowolne!) przysługują również tym przedmiotom, dzięki czemu możemy je uznać za – bardzo dziwne, ale jednak – pojazdy:

  • Księżyc?
  • Pluszowy miś?
  • Wiersz?
  • Szczęka?

Odpowiedzi mogą się wydawać naciągane. Ale jeśli uznasz, że takie są – wymyśl lepsze!

Księżyc – jak pociąg przenosi w przestrzeni pasażerów lub towary, tak Księżyc przenosi w przestrzeni światło od Słońca do Ziemi.

Pluszowy miś i wiersz – jak pociąg przenosi nas w czasie (bo zawsze u celu jesteśmy w innym momencie niż na starcie), tak dzięki książkom i zabawkom potrafimy przenieść się (myślą)
w czasy, kiedy je czytaliśmy lub się nimi bawiliśmy.

Szczęka – bywa środkiem transportu dla aparatu ortodontycznego albo resztek jedzenia…

"Kartkówka" poświęcona kategoryzacji

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s