Od presokratyków do teorii superstrun

We wrześniu odbyliśmy zapierającą dech w mózgu podróż od arché presokratyków do teorii superstrun. Mam nadzieję, że nie tylko w moim umyśle jedno z drugim (i jeszcze Monadami Leibniza po drodze) się łączy… Żeby uprawdopodobnić to, że i inne rozumy te połączenia widzą – postaram się pozbierać to wszystko do kupy:

A. Tematy filozoficzne

Jońscy filozofowie przyrody

byli przekonani, że istnieje coś, co leży u podstaw wszelkiego bytu (czyli tego, co istnieje). Tego czegoś domyślali się bądź w różnych substancjach (woda u Talesa, powietrze u Anaksymenesa), bądź w zasadach działania (ciągła zmiana u Heraklita, wieczna stałość u Parmenidesa i Zenona).

Prezentacja o Talesie, Anaksymandrze, Anaksymenesie, Heraklicie, Parmenidesie i Zenonie

Niektórzy z nich wpadli na pomysły zaskakująco podobne do dzisiejszych twierdzeń nauk przyrodniczych:

Demokryt

mówił, że rzeczy są zbudowane z atomów już prawie 2 500 lat temu. Mylił się co do wielu szczegółów, ale powienien budzić podziw trafnością kilku opisów i metodą, którą przyjmował: niech obserwacje i przemyślenia pasują do siebie; rozum nie może zmuszać nas do obstawania przy twierdzeniach niezgodnych z doświadczeniem (jak u Zenona i Parmenidesa), lecz powinien wyjaśniać fenomeny (czyli to, jak nam się rzeczy jawią).

Prezentacja o Demokrycie

Odrobinę w stronę oderwanych od rzeczywistości spekulacji odleciał (w epoce zwanej oświeceniem, czyli jakieś 1800 lat po Demokrycie)

Gottfried Wilhelm Leibniz,

utrzymując, iż wszystko, co istnieje, zbudowane jest z monad. A one (cokolwiek to jest – czy “atomy metafizyczne” coś wyjaśnia?) pozbawione są okien i możliwości wpływania na siebie nawzajem. Zamiast tego, każda zawiera w sobie wiedzę o całym wszechświecie, w tym – program każący jej działać w odpowiednich momentach tak, jakby inne na nią oddziaływały. Zgranie w czasie nie jest jednak efektem oddziaływań i związków przyczynowo-skutkowych, lecz “harmonii przedustawnej” – synchronizacji nadanej monadom przez Boga, który świat skonstruował i wprawił w ruch.

Swoją drogą, jako genialny matematyk, Bóg wyliczył ileś możliwych do stworzenia światów i wybrał najlepszy z nich. Stąd znane przekonanie Leibniza o tym, że żyjemy w najlepszym z możliwych światów. Może i codzienne wiadomości przekonują nas, że zupełnie nie miał racji, ale gdy przyjmie się założenie, że świat został stworzony przez wszechmogącego i nieskończenie dobrego Boga – niesposób tej racji mu nie przyznać.

Prezentacja o Leibnizu

B. Temat kreatywny

Abstrahowanie

Żeby znaleźć coś (cokolwiek), co łączy kilka różnych przedmiotów, wystarczy odrzucić wszystko to, co je różni. Nie zawsze oczywiście jest to takie proste, ale to właśnie trzeba zrobić. Proces taki nazywa się abstrahowaniem.

Zawsze, gdy z jakiegoś powodu rozpatrujemy w oderwaniu od pozostałych jeden wybrany aspekt jakiejś sytuacji, jedną cechę przedmiotu albo jedno zdarzenie z wielu, dokonujemy abstrakcji.

Zdolność abstrahowania ćwiczyliśmy wyszukując wspólne cechy trzech przedmiotów z zupełnie różnych, losowo wybranych dziedzin. Na przykład: jaka cecha przysługuje i broni, i sieci internetowej, i sukience?

Liczba trafnych odpowiedzi na to pytanie decydowała o tempie, w jakim uczniowie-gracze podróżowali po planszy Sednokręgu. Ale Sednokrąg jest nie tylko grą, lecz również (a może przede wszystkim) sposobem myślenia. Już na pierwszych lekcjach starałem się pokazać jego potencjał i przydatność chociażby na maturze z języka polskiego (niżej znajduje się link do prezentacji, z której dowiecie się więcej).

C. Sednokrąg atomizmu

Sedno i sednokrąg atomizmu

Demokryt głosił pogląd, który można streścić w następującym zdaniu: “Każdy x składa się z dalej niepodzielnych części”, gdzie x-em jest dowolny przedmiot materialny. Podstawiając za x innego rodzaju przedmioty otrzymamy różne inne atomizmy. Na przykład:

  • Atomizm społeczny (dzieloną całością jest społeczeństwo, a atomem – pojedynczy człowiek)
  • Atomizm logiczny (dzielona całość: wypowiedzi językowe, atom: zdanie)
  • Atomizm psychologiczny (dzielona całość: treści psychiczne, atom: idea (u J. Locke’a))
  • Atomizm metafizyczny (dzielona całość: byt, atom: monada)

Idąc dalej tym tropem, można wymyślać kolejne atomizmy. Na przykład:

  • Atomizm taneczny: najmniejszymi, niepodzielnymi dalej częściami składowymi tańca są kroki,
  • Atomizm malarski: atomem obrazu jest pojedyncze maźnięcie pędzla.

A zatem: Sednem atomizmu jest koncepcja całości złożonej z części, których nie da się rozłożyć na mniejsze. Sednokrąg atomizmu tworzą koncepcje, które znajdziemy w leksykonach filozofii, psychologii czy socjologii oraz oryginalne atomizmy, które możemy tworzyć przez dzielenie dowolnych całości na dalej niepodzielne pierwotne części.

Prezentacja o sednokręgu atomizmu (wraz z uwagami na temat przydatności sednokręgowego myślenia na nowej ustnej maturze z języka polskiego)

D. Współczesna fizyka

Do wszystkich powyższych atomizmów nie dodałem dotychczas superstrun, o których wykład był ostatnią częścią cyklu poświęconego arché. To dlatego, że są one czymś więcej niż po prostu kolejnym “atomem”. Gdyby były tylko tym, bardzo łatwo byłoby włączyć je do sednokręgu atomizmu i sprawa byłaby załatwiona, ale w ich wypadku możnaby pokusić się również o stworzenie sednokręgu arché w szerszym sensie.

Teoria superstrun nie tylko postuluje istnienie wielowymiarowych struktur (strun właśnie), które można utożsamiać z podstawowymi cegiełkami budującymi rzeczywistość, ale również daje nadzieję na dokonanie unifikacji kilku teorii fizycznych, które jak dotąd pozostają ze sobą nieuzgodnione (wikipedia o Teorii Wszystkiego). W tym sensie superstruny mogą się okazać arché wszechświata jako opis nie tylko “atomów”, ale i fundamentalnych sił przyrody.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s